Oost-Vlaams vestingbouwkundig erfgoed in het vizier

Vlaanderen en België zijn vaak het slagveld van Europa geweest. Sporen van militaire aanwezigheid en activiteit zijn overal zichtbaar, ook in Oost-Vlaanderen. Het gaat dan om forten, omwallingen, bunkers of andere grote verdedigingswerken... Relicten die wegens hun weinig aantrekkelijk voorkomen vaak stiefmoederlijk zijn behandeld. Op verschillende fronten is men begaan met de meest uiteenlopende aspecten van dat militair erfgoed: door inventarisatie, behoud, beheer en ontsluiting...Het Oost-Vlaamse provinciebestuur wil zijn steentje bijdragen door in haar reeks Kleine Cultuurgidsen resoluut te kiezen voor een thematische benadering van de militaire geschiedenis van Oost-Vlaanderen.
De reeks had van meet af aan de opzet om het brede publiek te confronteren met bekende en minder bekende aspecten van het Oost-Vlaamse materiële cultureel erfgoed. Een schot in de roos zo blijkt, mede doordat voor betaalbare, maar uitstekend verzorgde en rijk geïllustreerde monografietjes gekozen werd, met een formaat dat gemakkelijk in de hand ligt en een taal die vlot de geest bereikt.
De boekjes hebben ook de bedoeling door het vergroten van de kennis van het cultureel erfgoed de zorg ervoor te stimuleren. Onbekend is immers vaak onbemind en dus ook onverzorgd.

Sam De Decker, Over elfenheuvels en kabouterbergen. Een overzicht van de bewaarde mottekastelen in de provincie Oost-Vlaanderen, Gent 2003
In 2003 werd een eerste boekje voorgesteld rond castrale mottes. Nu enkel herkenbaar als beboomde aarden heuvels met sprookjesachtige benamingen als "elfenberg", waren het in de Middeleeuwen versterkte woonplaatsen van de kleine adel. Auteur Sam De Decker, archeoloog, neemt ons mee op tocht in Oost-Vlaanderen naar 16 best bewaarde exemplaren. Hij bekijkt ze zowel tegenover hun omgeving als tegen hun historische achtergrond en typeert ze volgens de bewaringstoestand.

Raymond Van Meirvenne, m.m.v. Patrick Devos, De Duitse bunkerlinie van Steendorp-Vrasene (1917), Gent, 2003.
In hetzelfde jaar kwamen de bunkers van Steendorp-Vrasene aan bod, een nog uitstekend bewaarde concentratie van overblijfselen uit de Eerste Wereldoorlog. De auteur, luitenant-kolonel van de Artillerie buiten dienst, Raymond Van Meirvenne, gaat in op de historische achtergrond van de bunkerlinie. De Cultuurgids reikt kennis aan die nodig is voor een zinvolle ontsluiting van dit patrimonium.

Johan Termote, Bastions voor koning en God. Forten en verdedigingswerken in het Krekengebied, Gent, 2004.
Wie vandaag het Krekengebied van Oost-Vlaanderen doorkruist, denkt niet onmiddellijk aan verdedigingswerken en oorlogsgeweld. Nochtans heeft de regio een bewogen militaire geschiedenis achter de rug. Vanaf de tweede helft van de 16de eeuw poogden de Lage Landen zich los te maken van het toenmalige hoogste gezag, de Spaanse koning Filips 11 en zijn opvolgers. Die geschiedenis van onze noordelijke grensstreek materialiseert zich in forten en verdedigingswerken die op de verschuivende frontlinies werden opgericht, soms om te verdedigen, soms om aan te vallen. Johan Termote, archeoloog, verhaalt in "Bastions voor koning en God" chronologisch het verloop van anderhalve eeuw oorlog en bespreekt de nog bewaarde vestingen, forten en linies in het Krekengebied van Oost-Vlaanderen. Op die manier haalt het provinciebestuur een identiteitsbepalende maar bijna-vergeten periode uit de geschiedenis van de streek uit de vergetelheid.

Robert Gils, De versterkingen van de Wellingtonbarrière in Oost-Vlaanderen, Gent, 2005.
Later in de geschiedenis werd de Wellingtonbarrière opgericht. Zij vormt het onderwerp van een volgende Kleine Cultuurgids van de hand van kolonel Robert Gijs. De Wellingtonbarrière werd na de slag bij Waterloo uitgewerkt als een nieuwe verdedigingsstrategie tegen Frankrijk.ln OostVlaanderen maakten drie vestingen deel uit van deze linie: Oudenaarde met de stad en het Kezelfort in Edelare, de vesting Dendermonde en de citadel van Gent.

Herman Cools en Raymond Van Meirvenne, Het Fort Liefkenshoek te Beveren, Gent, 2005
En we krijgen nog militair erfgoed want een volgend nummer is exclusief gewijd aan Fort Liefkenshoek te Beveren. De auteurs, Herman Cools en Raymond Van Meirvenne, ontrafelen het historisch belang van dit kleine fort, gelegen op de linker Scheldeoever in het meest noordoostelijke uithoekje van onze provincie. Uiteraard is dit een doordachte strategie van ons bestuur om de verdediging te voeren van een vorm van erfgoed dat lang stiefmoederlijk is behandeld.

De Kleine Cultuurgidsen kosten 6,20 euro per stuk (zonder zendkosten) en kunnen besteld worden bij de Dienst - Monumentenzorg en Cultuurpatrimonium, Woodrow Wilsonplein 2, 9000 Gent.  - Tel. 09/267 72 71 - Contactpersoon: hilde.de.mulder@oost-vlaanderen.be